5 marca 2026 r. weszła w życie ustawa z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. W praktyce oznacza to koniec dotychczasowego, szerokiego dostępu do publicznej ochrony zdrowia dla osób objętych wcześniejszym reżimem pomocowym. Z perspektywy placówki medycznej nie wystarczy już sam fakt, że pacjent jest obywatelem Ukrainy i ma numer PESEL – trzeba ustalić, czy ma on dziś pełny tytuł do świadczeń, czy tylko ograniczone uprawnienie wynikające z nowych przepisów.

Po zmianie przepisów bezpłatna opieka medyczna, w tym POZ i leki refundowane, przysługuje tylko beneficjentom ochrony czasowej, którzy mają numer PESEL ze statusem UKR i należą do jednej z czterech grup: są ofiarami tortur lub gwałtu, nie ukończyli 18 lat, są w ciąży, podczas porodu lub połogu albo posiadają zaświadczenie o zamieszkiwaniu w ośrodku zbiorowego zakwaterowania. To katalog zamknięty i właśnie jego dokumentacyjne potwierdzenie staje się dziś kluczowe dla rejestracji i rozliczeń.

Warto przy tym pamiętać, że uprawnienie tych osób nie ma pełnego zakresu. Nie obejmuje m.in. leczenia uzdrowiskowego i rehabilitacji uzdrowiskowej, leczenia niepłodności, zabiegów endoprotezoplastyki, zabiegów usunięcia zaćmy, podania produktów leczniczych wydawanych w ramach programów polityki zdrowotnej ministra zdrowia ani profilaktycznych programów zdrowotnych, takich jak programy przesiewowe raka piersi, szyjki macicy czy jelita grubego.

NFZ doprecyzował jednocześnie, że osoby z tych grup mogą korzystać z POZ na zasadach właściwych dla osób spoza listy aktywnej danego świadczeniodawcy. 

Ważne: nie każdy pacjent z PESEL UKR potrzebuje dokumentowania przynależności do którejkolwiek z opisanych grup. Jeśli beneficjent ochrony czasowej posiada tytuł do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego – na przykład jako pracownik, zleceniobiorca czy osoba prowadząca działalność – korzysta z pełnego zakresu świadczeń opieki zdrowotnej na takich samych zasadach jak każdy ubezpieczony. 

Najpierw placówka powinna potwierdzić tożsamość pacjenta i sprawdzić numer PESEL ze statusem UKR. Jeśli eWUŚ potwierdza aktywne ubezpieczenie zdrowotne, pacjent jest traktowany jak każdy inny ubezpieczony i nie wymaga dalszej weryfikacji na podstawie opisanych przepisów. W przypadku gdy ubezpieczenie nie jest potwierdzone, a pacjent powołuje się na uprawnienie z nowej ustawy, konieczna jest weryfikacja przynależności do jednej z grup uprawnionych.

W praktyce oznacza to, że beneficjent ochrony czasowej powinien okazać dokument tożsamości i PESEL UKR, a następnie — zależnie od sytuacji — zaświadczenie wydane przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców potwierdzające status ofiary tortur lub gwałtu, zaświadczenie o zamieszkiwaniu w ośrodku zbiorowego zakwaterowania albo dokument potwierdzający ciążę lub połóg.

Dla dzieci sytuacja jest prostsza. W przypadku osoby poniżej 18. roku życia NFZ przewidział możliwość potwierdzenia prawa do świadczeń zarówno na podstawie eWUŚ, jak i przez weryfikację dokumentu potwierdzającego, że dziecko ma nadany numer PESEL ze statusem UKR.

NFZ wskazał, że w systemie eZWM prawa do świadczeń osób objętych nowymi przepisami nie można już potwierdzać z wykorzystaniem oświadczenia o prawie do świadczeń. Potwierdzenie ma następować z użyciem eWUŚ albo przez przedstawienie dokumentów uprawniających. To oznacza konieczność zmiany dotychczasowych nawyków rejestracyjnych i aktualizacji instrukcji dla personelu pierwszego kontaktu z pacjentem.

Warto zadbać o to, by w dokumentacji i systemie rozliczeniowym było jasne, na jakiej podstawie potwierdzono prawo do świadczenia: czy przez eWUŚ, czy na podstawie konkretnego dokumentu. Taki wniosek wynika z instrukcji NFZ dotyczących sprawozdawczości i z nowych rozporządzeń wykonawczych, które porządkują kwestie umowne i zakres danych przekazywanych przy rozliczeniu świadczeń.

NFZ podał też praktyczne wskazówki dla XML SWIAD. Dla dzieci, gdy uprawnienie potwierdzono przez eWUŚ, informację sprawozdaje się w elemencie of-dokument-el. W przypadku dorosłych oraz dzieci, których prawo potwierdzono dokumentem, dane dokumentu przekazuje się w elemencie of-inny. Z kolei przy tytule BC, gdy podstawą jest zaświadczenie lekarskie potwierdzające ciążę lub połóg, wymagane jest przekazanie danych dokumentu w elemencie of-dokum-inne-upraw.

• Wszyscy beneficjenci ochrony czasowej z numerem PESEL UKR zachowują prawo do świadczeń ratujących życie w stanie nagłego zagrożenia zdrowia lub życia. 
• Osoby, które przed 5 marca 2026 r. były już w trakcie leczenia szpitalnego i nie mają innego tytułu do świadczeń, mogą kontynuować hospitalizację aż do jej zakończenia, jednak nie dłużej niż do 4 marca 2027 r. To ważne dla oddziałów szpitalnych, sekretariatów medycznych i działów rozliczeń. 

Warto pamiętać również, że świadczenia przysługujące tym cudzoziemcom są finansowane z budżetu państwa, ale rozlicza je Narodowy Fundusz Zdrowia. Właśnie dlatego błąd dokumentacyjny może przełożyć się nie tylko na problem organizacyjny, ale też na ryzyko rozliczeniowe.